De Waalkade in Nijmegen
De Waalkade is de kade langs de Waal in het centrum van Nijmegen. Je hebt er uitzicht op de rivier en de Waalbrug.
In dit artikel lees je hoe de kade als havengebied is ontstaan, wat er gebeurde met de Oude Haven, welke kunstobjecten en monumenten je er nu langs het water tegenkomt en hoe je de kade het best bereikt.
Van Romeinse oever tot middeleeuwse haven
Al in de Romeinse tijd lag hier bewoning. Een deel van het gebied rond de huidige Waalkade hoorde bij Ulpia Noviomagus, de Romeinse stad die de voorloper was van Nijmegen. De ligging aan de rivier maakte deze plek al tweeduizend jaar geleden aantrekkelijk voor handel en vervoer over water.
Nijmegen had al in de veertiende eeuw een eigen haven. Rond 1601 en 1604 werd die haven verlegd en uitgebreid, en ook de westelijke stadsgracht bij de Hezelpoort werd toen als haven ingericht. Zo ontstond rond 1600 de Nieuwe Haven, in het westen van de benedenstad.
De oever was in die tijd allesbehalve een vaste, bestrate kade zoals je die nu ziet. Het gebied lag laag en moerassig en liep bij hoog water regelmatig onder, waardoor het terrein eeuwenlang telkens weer werd opgehoogd voordat er iets blijvends op kon worden gebouwd.
De Oude Haven en de Waalhaven
Midden op de huidige Waalkade lag eeuwenlang de Oude Haven. In 1852 en 1853 kwam er een nieuwe haven voor in de plaats, verderop langs de rivier. De Oude Haven werd daarna gedempt en verdween uit het straatbeeld.
De nieuwe haven kreeg een industriële functie en bleef die rol lange tijd vervullen, tot halverwege de jaren negentig van de vorige eeuw. De naam veranderde toen van Nieuwe Haven naar Waalhaven, zoals het gebied nu nog heet.
- Oude Haven: lag midden op de huidige Waalkade, gedempt na de bouw van de nieuwe haven in 1852 en 1853.
- Waalhaven: opvolger van de Nieuwe Haven, tot in de jaren negentig een industrieterrein.
Archeologie onder de Waalkade
In 2012 deed de gemeente Nijmegen archeologisch onderzoek in het westelijke deel van de Waalkade. Daarbij kwamen resten van de Oude Haven, de Rode Toren en een stuk middeleeuwse stadsmuur weer tevoorschijn. Die vondsten maakten zichtbaar hoe de kade er eeuwen geleden uitzag, onder de huidige bestrating.
Kort daarna, in 2012 en 2013, verving de gemeente de damwand van dat westelijke deel. De oude wand was instabiel geworden en flink aangetast door corrosie, waardoor vervanging nodig was om de kade veilig te houden.
De opgravingen lieten ook zien hoe vaak de oever in de loop van de eeuwen is aangepast. Elke generatie bouwde weer verder op de resten van de vorige, waardoor er nu meerdere lagen geschiedenis onder de huidige bestrating van de Waalkade liggen.
De Stratemakerstoren
Aan de westkant van de Waalkade, op Waalkade 83, staat de Stratemakerstoren, een vestingtoren die behoorde tot de middeleeuwse stadsmuur van Nijmegen. De toren is een rijksmonument en dankt zijn naam aan het gilde van straatmakers, dat hier ooit zijn onderkomen had.
Over de precieze bouwtijd lopen de bronnen iets uiteen, met dateringen die variëren van de veertiende tot het begin van de zestiende eeuw. Van 1995 tot de sluiting in 2015 voor een grondige renovatie zat er een museum in de toren, gewijd aan de geschiedenis van de vestingstad Nijmegen.
Achter de toren, aan de Steenstraat, staat het Besiendershuis. Dit zeventiende-eeuwse patriciërshuis herinnert aan de Hanzetijd, toen de bewoner er tolgelden inde van schepen die de rivier passeerden.
Kunst langs de Waalkade
De Waalkade is tegenwoordig vooral een verblijfsgebied, met terrassen op een paar stappen van het water. Langs de kade loopt ook een kunstroute van oost naar west, met werken uit verschillende decennia.
Zo zie je er het zilveren beeld De Kaaijsjouwer en de Walk of Waste, waarbij kunstenaars van gewone afvalbakken unieke objecten maakten. Verderop staan het Labyrinth en de Januskop, beide uit 1982, en het baken van Ari Berkulin.
In 2020 kreeg de route er met De Waterwolf, van kunstenaars Margriet Hovens en Willem Muijs, nog een werk bij. Het beeld staat op het gras bij het Besiendershuis en vormt zo de jongste toevoeging aan een kunstroute die al decennia meegroeit met de kade.
- De Kaaijsjouwer: zilverkleurig beeld langs de kade.
- Walk of Waste: afvalbakken omgevormd tot kunstobjecten.
- Labyrinth en Januskop: beide uit 1982.
- De Waterwolf: beeld uit 2020, bij het Besiendershuis.
De spoorbrug en het fort uit 1878
Aan de oostkant van de Waalkade herinnert een stuk metselwerk aan de dubbele spoorbrug die hier in 1876 over de Waal werd gelegd. Van die brug is het zuidelijke bruggenhoofd bewaard gebleven, met de resten van een verdedigingswerk dat in 1878 werd aangelegd om de spoorbrug te beschermen.
Bij een latere verbouwing van de omgeving stond sloop van dit bruggenhoofd op de planning. Bewoners kwamen daar destijds tegen in verzet, waarna het onderdeel alsnog tot rijksmonument werd verklaard. In 2008 is het bovenste deel van het bouwwerk gereconstrueerd, op basis van de oorspronkelijke bouwtekeningen.
Het bruggenhoofd staat daarmee symbool voor de dubbele rol die de Waalkade door de eeuwen heen heeft gehad: eerst puur functioneel, voor haven, spoor en verdediging, en tegenwoordig vooral een plek om te wandelen en van het uitzicht op de rivier te genieten.
De Waalkade bij hoogwater en de Pannenkoekenboot
Een waterkeringmuur beschermt de kade en de binnenstad bij hoogwater op de Waal. Bij echt hoog water sluit de gemeente de Waalkade soms af voor het verkeer, omdat het water dan dicht bij de bestrating kan komen.
Vanaf de steiger bij Waalkade 100, tegenover Holland Casino, vertrekt de Pannenkoekenboot. Tijdens de tocht van ongeveer 75 minuten vaar je over de Waal langs de Ooijpolder en de bruggen van de stad, met de kade zelf goed in beeld.
Hoe kom je bij de Waalkade?
De Waalkade ligt in de wijk Benedenstad, in het stadsdeel Nijmegen-Centrum, met als postcode 6511. De kade loopt in een lange lijn langs de rivier, direct onder de hoger gelegen binnenstad.
Je bereikt de Waalkade het makkelijkst lopend vanuit het centrum, via een van de steile straten en trappen die de binnenstad met de rivier verbinden. Fietsers en voetgangers vinden de kade ook snel vanaf de Waalbrug, die aan de oostkant op de kade uitkomt.
Ook vanaf het westelijke deel, bij de Stratemakerstoren, is de kade goed te bereiken, via de Lage Markt en de Voerweg. Zo loop je de hele kade in één wandeling van oost naar west, zonder dat je steeds hoeft terug te lopen naar het centrum.
De Waalkade in de binnenstad
De Waalkade ligt op loopafstand van het centrum van Nijmegen. Vanaf de kade loop je zo naar de Waalbrug, die je al vanaf de kade in beeld hebt.
Ook de Grote Markt, het centrale plein van de stad, ligt op een paar minuten lopen vanaf de kade.
Ook het Valkhof, het hoger gelegen park met de oude burchtresten, ligt op een paar minuten lopen van de kade.
Meer historische plekken in Nijmegen
Veelgestelde vragen
Wat is de Waalkade?
De Waalkade is de kade langs de Waal in het centrum van Nijmegen, op de plek van de voormalige Oude Haven.
Wanneer verdween de Oude Haven van de Waalkade?
De Oude Haven werd gedempt nadat in 1852 en 1853 een nieuwe haven verderop langs de rivier in gebruik kwam.
Welke kunstobjecten vind je op de Waalkade?
Langs de kade staan onder meer het beeld De Kaaijsjouwer, de Walk of Waste, het Labyrinth, de Januskop en het beeld De Waterwolf.
Is de Waalkade weleens afgesloten voor verkeer?
Ja, bij hoog water op de Waal sluit de gemeente de kade soms af omdat het water dan dicht bij de bestrating kan komen.