Het Valkhof en Hunnerpark
Het Valkhof en Hunnerpark vormen samen een park op een heuvel boven de Waal. Hier vind je de resten van de middeleeuwse Valkhofburcht.
In dit artikel lees je over de Romeinse en middeleeuwse geschiedenis van de burcht, wat de Barbarossaruïne precies is, hoe je het park bereikt en waarom dit iets anders is dan Museum Het Valkhof verderop.
De Romeinse oorsprong van het Valkhof
Het Valkhof ligt op een heuvel boven de Waal, een plek waar al rond 19 tot 12 voor Christus een Romeins fort stond. De Romeinen kozen deze plek vanwege het uitzicht over de rivier en de strategische ligging aan de rand van hun rijk.
Die ligging bleef eeuwenlang belangrijk. Elke heerser die na de Romeinen in deze streek macht had, bouwde op dezelfde heuvel verder aan een vesting, van vroegmiddeleeuwse heersers tot de latere graven van Gelre. Zo groeide het Valkhof uit tot een plek waar bijna tweeduizend jaar geschiedenis op elkaar gestapeld ligt.
Niet ver van het Valkhof, aan de westkant van de huidige binnenstad, lag ooit de Romeinse stad Ulpia Noviomagus, aangelegd in opdracht van keizer Traianus. Die stad had onder meer een forum en een groot badhuis en bestond tot ongeveer het jaar 300, waarna de bewoning zich weer rond de heuvel van het Valkhof concentreerde.
Van Romeins fort tot middeleeuwse machtsplek
Het eerste Romeinse fort op het Valkhof was nog van hout en aarde. Later lieten de Romeinen er een stenen castellum bouwen, en volgens sommige overleveringen is een deel van die versterking in de vierde eeuw opnieuw opgetrokken, mogelijk in opdracht van keizer Valentinianus I.
Na het vertrek van de Romeinen bleef de heuvel in gebruik als machtscentrum. De vroegmiddeleeuwse heersers die de streek bestuurden, bouwden op dezelfde plek verder, tot de Karolingers er in de negende eeuw een koningspalts vestigden. Zo liep de functie van het Valkhof via Romeinse soldaten en vroegmiddeleeuwse heersers rechtstreeks door naar de latere burcht van de graven van Gelre.
De middeleeuwse Valkhofburcht
Vanaf de dertiende eeuw breidden de graven van Gelre de burcht op het Valkhof verder uit. De burcht groeide uit tot een van de belangrijkste vestingen van het hertogdom, met duidelijk zicht over de Waal en de omliggende velden.
Aan die functie kwam in 1795 een einde. De Nijmeegse Landdag besloot toen om de restanten van de burcht te slopen, op twee kapellen na. Die kapellen bleven overeind en zijn nu de belangrijkste overblijfselen van de burcht.
De Sint-Nicolaaskapel
De Sint-Nicolaaskapel is gebouwd in tufsteen, kort na het jaar 1030. Latere eigenaars bouwden de kapel in de gotische periode gedeeltelijk om met baksteen, waardoor je nu twee bouwperiodes in één gebouw terugziet.
De kapel is een van de oudste nog bestaande gebouwen van Nijmegen. Samen met de Barbarossaruïne en een romaanse resttoren van tufsteen vormt ze rijksmonument nummer 31192, ingeschreven op 17 april 1973.
De Barbarossaruïne
De Barbarossaruïne is het restant van de Sint-Maartenskapel, met een ronde absis en een stuk koor van tufsteen. Volgens de overlevering liet keizer Frederik Barbarossa dit deel van het paleis in 1155 herbouwen, vandaar de naam.
Die link met Barbarossa is vooral een populair verhaal en geen vaststaand feit. Bouwhistorisch onderzoek plaatst vraagtekens bij de precieze toeschrijving aan de keizer, al blijft de naam Barbarossaruïne in de volksmond en in de meeste gidsen gangbaar. Wat overeind blijft, is dat de ruïne een van de oudste zichtbare resten van het Valkhof is, wie de bouw ook precies opdracht gaf.
Het Hunnerpark naast het Valkhof
Achter Museum Het Valkhof ligt het Hunnerpark, een park dat vermoedelijk tussen 1876 en 1882 is aangelegd. Dat was de periode waarin de Nijmeegse vestingwerken grotendeels werden gesloopt, nadat de stad haar functie als vestingstad kwijtraakte.
Het Hunnerpark en het Valkhofpark lopen in elkaar over en vormen samen één groen gebied op de heuvel. Sinds 2007 is het Hunnerpark ook het decor van het jaarlijkse Koningsdagfestival Oranjepop, waarmee de oude vestinggrond een heel andere, feestelijke functie heeft gekregen.
- Hunnerpark: vermoedelijk aangelegd tussen 1876 en 1882, direct naast het Valkhof.
- Oranjepop: muziekfestival op Koningsdag, in het Hunnerpark sinds 2007.
Wat je nu nog van de burcht ziet
Wie door het park loopt, komt vooral losse fragmenten van de oude burcht tegen in plaats van één samenhangend gebouw. De Sint-Nicolaaskapel en de Barbarossaruïne staan op enige afstand van elkaar, omringd door gras en bomen, met hier en daar nog een stuk muurwerk in het gras.
Dat verspreide karakter is precies wat de sloop van 1795 heeft achtergelaten. In plaats van een gesloten burcht zie je nu een reeks losse overblijfselen, verspreid over een glooiend park, wat het soms lastig maakt om je voor te stellen hoe groot de middeleeuwse burcht ooit was.
Vanaf verschillende plekken in het park kijk je zo over de Waal en de Waalbrug. Die combinatie van oude resten en een open uitzicht over de rivier maakt het Valkhof een plek waar je de geschiedenis van Nijmegen letterlijk kunt overzien.
Veel bezoekers wandelen rustig van de ene kant van het park naar de andere, van de Sint-Nicolaaskapel via de Barbarossaruïne tot de rand bij het Hunnerpark. Onderweg wisselen open grasvelden en oude boomgroepen elkaar af, met steeds een ander zicht op de resten van de burcht.
Hoe kom je bij het Valkhof?
Het Valkhof ligt op een heuvel aan de rand van de binnenstad van Nijmegen, tussen de Waal en het centrum. Een gangbare route loopt via de Burchtstraat en de Hoogstraat, waarna je rechtsaf het park inloopt, net achter het Spoorwegmonument.
Je kunt het park ook bereiken via het Kelfkensbos, het open plein naast Museum Het Valkhof. Omdat het Valkhof een vrij toegankelijk park is, zonder vast hek of ingang, kun je er vanuit meerdere richtingen inlopen.
Vanaf het Centraal Station van Nijmegen loop je in een kwartiertje naar het park. Wie liever fietst, kan de fiets kwijt bij de rekken rond het Kelfkensbos en loopt van daaruit zo het Valkhof op.
Het Valkhof en de omgeving vandaag
Vanaf de heuvel van het Valkhof kijk je zo over de Waal, met de Waalbrug goed in beeld. Vlak naast het park staat de Belvédère, een oude verdedigingstoren die tegenwoordig een andere functie heeft.
Wil je na een wandeling door het park meer van de geschiedenis van Nijmegen zien, dan is Museum Het Valkhof een logische volgende stop, met zijn verzameling archeologie en kunst over de stad.
Zo vormt het Valkhof niet alleen een rustpunt in de stad, maar ook een vertrekpunt voor wie meer wil weten over de Romeinse en middeleeuwse geschiedenis van Nijmegen. Het park en het museum vullen elkaar daarin goed aan, elk op hun eigen manier.
Meer historische plekken in Nijmegen
Veelgestelde vragen
Wat is het Valkhof?
Het Valkhof is het park op de heuvel bij de Waal in Nijmegen, met de resten van de middeleeuwse Valkhofburcht.
Is het Valkhof hetzelfde als Museum Het Valkhof?
Nee, het Valkhof is het park met de burchtresten. Museum Het Valkhof is een apart museum dat vlak naast het park staat.
Wat is de Barbarossaruïne?
De Barbarossaruïne is het restant van de Sint-Maartenskapel. Volgens de overlevering liet keizer Frederik Barbarossa dit deel in 1155 herbouwen.
Wanneer is de Valkhofburcht afgebroken?
De Nijmeegse Landdag besloot in 1795 om de burcht af te breken, op de Sint-Nicolaaskapel en de Barbarossaruïne na.