De Belvédère in Nijmegen
De Belvédère is een oude verdedigingstoren bij het Valkhof in Nijmegen, met uitzicht over de Waal en de Waalbrug.
In dit artikel lees je hoe de toren in 1646 werd verbouwd, waar de naam Belvédère vandaan komt, hoe het gebouw tegenwoordig als restaurant in gebruik is en waar je de toren precies vindt.
De Belvédère als verdedigingstoren
De Belvédère staat aan de oostzijde van het Valkhof en was oorspronkelijk een gewone waltoren in de stadsmuur van Nijmegen, gebouwd in het midden van de vijftiende eeuw. De toren maakte deel uit van de verdediging van de stad langs de Waal.
Die verdedigingsfunctie verdween in 1646. Vanaf dat moment kreeg de toren een heel andere rol, als ontvangstruimte voor hoog bezoek van het stadsbestuur in plaats van als onderdeel van de vestingwerken.
De ligging op de rand van het Valkhof, hoog boven de rivier, maakte de toren al in de middeleeuwen een opvallend punt in de stad. Vanaf hier hield je zicht op het scheepvaartverkeer op de Waal en op de toegang tot de stad vanaf het water.
Als onderdeel van de stadsmuur stond de Belvédère niet op zichzelf, maar maakte de toren deel uit van een hele reeks waltorens rond de binnenstad. Van die reeks zijn er nu nog maar een paar bewaard gebleven, wat de Belvédère een van de zeldzamere overblijfselen van de Nijmeegse vestingwerken maakt.
Waar de naam Belvédère vandaan komt
Over de naam Belvédère gaat een bekend verhaal, dat teruggaat op een bezoek van de hertog van Parma aan Nijmegen in 1585. Volgens de overlevering zou hij vanaf de toren hebben uitgeroepen ‘Bel vedere’, Italiaans voor mooi uitzicht.
Dat verhaal is vooral een overlevering en geen bevestigd historisch feit. Wel is duidelijk dat het uitzicht vanaf de toren, over de Waal en de omgeving, al eeuwenlang wordt geroemd.
Of het verhaal nu letterlijk klopt of niet, de naam is in elk geval goed gekozen. Vanaf de toren kijk je nog altijd over de rivier, de Waalbrug en een flink stuk van het rivierenlandschap rond Nijmegen.
De verbouwing tot Speeltoren
In 1646 liet stadsbouwmeester Peter van Blokhout de toren verhogen en verbouwen tot wat toen een Speeltoren werd genoemd. Hij voorzag het gebouw van tweelichtvensters met geblokte ontlastingsbogen, sierankers en een natuurstenen balustrade.
Onder de toren liggen drie overwelfde kelders. In het huidige restaurant staat nog een eikenhouten schoorsteenmantel met zandstenen wangstukken, gedateerd 1626, uit de tijd van vlak voor deze verbouwing.
Die kelders en de schoorsteenmantel geven een goed beeld van hoe het gebouw er van binnen al eeuwenlang uitziet, ook al is de functie van de ruimtes in de loop van de tijd flink veranderd. Van opslagruimte voor de verdediging tot onderdeel van een restaurant, de basis van het gebouw bleef steeds hetzelfde.
- Verbouwing: in 1646, door stadsbouwmeester Peter van Blokhout.
- Kenmerken: tweelichtvensters, sierankers en een natuurstenen balustrade.
De restauratie door J.J. Weve
Aan het einde van de negentiende eeuw was de Belvédère flink in verval geraakt. Stadsarchitect J.J. Weve restaureerde de toren in 1888, waarmee het gebouw weer in goede staat kwam.
Bij de toren horen ook kopieën van twee gevelstenen, waarvan de bovenste gedateerd is op 1646. De originelen van deze gevelstenen zijn bewaard in het Gemeentemuseum.
Dat de originelen zijn overgebracht naar een museum, terwijl er bij de toren zelf kopieën hangen, is een gangbare manier om een kwetsbaar historisch onderdeel te beschermen zonder het uit het straatbeeld te halen. Zo blijft de buitenkant van de Belvédère intact, terwijl de originele stenen veilig worden bewaard.
De naam Speeltoren verwijst naar de functie die het gebouw destijds kreeg: een plek waar het stadsbestuur gasten ontving en feesten organiseerde, in plaats van een plek met militaire wachters. Die overgang van verdedigingswerk naar representatief gebouw is typisch voor veel oude stadstorens in deze periode.
De Belvédère als rijksmonument
Sinds 17 april 1973 staat de Belvédère geregistreerd als rijksmonument, onder nummer 31140. De bescherming geldt voor de toren zelf, de kelders eronder en de genoemde gevelstenen en schoorsteenmantel.
Daarmee hoort de Belvédère bij de beschermde historische gebouwen rond het Valkhof, samen met onder meer de Sint-Nicolaaskapel en de Barbarossaruïne verderop op de heuvel. Al deze gebouwen samen laten zien hoe de heuvel bij het Valkhof al meer dan duizend jaar een centrale rol speelt in de geschiedenis van Nijmegen.
Het uitzicht vanaf de Belvédère
Vanaf de toren kijk je recht over de Waal, met de pijlers van de Waalbrug in beeld en op heldere dagen een flink stuk van de Ooijpolder aan de overkant. Dat uitzicht is precies waarom het gebouw ooit zijn naam kreeg en waarom bezoekers er nog altijd graag even stilstaan.
Onder de toren ligt het Valkhofpark, met de Sint-Nicolaaskapel en de Barbarossaruïne op loopafstand. Vanaf de Belvédère zie je zo in één blik zowel de rivier als een groot deel van de oude burchtresten op de heuvel.
Juist die combinatie van een hoog gelegen uitkijkpunt met zoveel geschiedenis binnen een paar stappen maakt de Belvédère voor veel bezoekers een logisch startpunt om de heuvel verder te verkennen.
De Belvédère vandaag
Jarenlang was de Belvédère in gebruik als hotel-restaurant. Sinds 2013 is de toren eigendom van twee Nijmeegse ondernemers, die er besloten diners en feesten organiseren. Nog altijd zit er een restaurant in het gebouw, Restaurant Belvédère, met zicht op de Waal en de Waalbrug.
Die combinatie van een eeuwenoude verdedigingstoren met een restaurant dat juist leeft van het uitzicht over de rivier, maakt de Belvédère een van de weinige Nijmeegse monumenten waar je de geschiedenis van de stad letterlijk kunt opeten, met de Waalbrug en de Ooijpolder op de achtergrond.
De toren ligt vlak bij het Valkhof en is goed te zien vanaf de oprit van de oude Waalbrug.
Hoe kom je bij de Belvédère?
De Belvédère staat op Kelfkensbos 60, postcode 6511 TB, aan de rand van het Valkhof in het centrum van Nijmegen. De toren ligt hoog op de heuvel, met de ingang aan de kant van het Kelfkensbos.
Vanaf de binnenstad loop je via de Burchtstraat en het Kelfkensbos naar de toren, op een paar minuten afstand van Museum Het Valkhof. Ook vanaf de oude Waalbrug zie je de toren al liggen, hoog boven de rivier, dus je kunt de weg er vaak al op het oog naartoe vinden.
Met de fiets kun je de Belvédère ook goed bereiken, met fietsenrekken in de buurt van het Kelfkensbos. Vanaf daar loop je het laatste stukje naar de toren te voet, over het plein en langs de rand van het Valkhof, met de toren al van ver zichtbaar boven de bomen.
Meer historische plekken in Nijmegen
Veelgestelde vragen
Hoe oud is de Belvédère?
De toren dateert van het midden van de vijftiende eeuw en werd in 1646 verhoogd tot Speeltoren.
Waar komt de naam Belvédère vandaan?
Volgens de overlevering riep de hertog van Parma in 1585 vanaf de toren 'Bel vedere', Italiaans voor mooi uitzicht.
Is de Belvédère een rijksmonument?
Ja, sinds 17 april 1973 staat de toren geregistreerd als rijksmonument, onder nummer 31140.
Wat zit er nu in de Belvédère?
Er zit een restaurant in het gebouw. Sinds 2013 is de toren eigendom van twee Nijmeegse ondernemers.